सैरेयकः Barleria Prionitis

सैरेयकः  Barleria Prionitis

कुरण्टको वर्णपुष्पः स एवोक्तो महासहः

अम्लाटनः कषायोष्णः स्निग्धः स्वादुश्च तिक्तकः 

सैरेयकः श्वेतपुष्पः सैरेयः कटसारिका

सहाचरः सहचरः स च भिन्द्यपि कथ्यते 

कुरण्टकोऽत्रपीते स्याद्र क्त कुरबकः स्मृतः

नीले बाणा द्वयोरुक्तो दासी चार्त्तगलश्च सः 

सैरेयः कुष्ठवातास्रकफकण्डूविषापहः

तिक्तोष्णो मधुरोऽनम्लः सुस्निग्धः केशरञ्जनः 

( भा प्र )

रक्तपुष्पः कुरूबकः पीतपुष्पः कुरण्टकः |

नीलपुष्पस्त्वार्तगलो राजसैरेयकः स्मृतः ||

बाणस्त्वोदनपाकी स्यात् शाणकः केशरञ्जनकः |

सैरेयो मधुरःस्निग्धस्तिक्तोष्णः केशरञ्जनः ||

केश्यो बलासवातासकुष्ठकण्डूविषं जयेत् | 

( कै.नि.)

पीतःकुरण्टको ज्ञेयो रक्तः कुरबकः स्मृतः

कुरण्टको हिमस्तिक्तः शोफतृष्णाविदाहनुत् |

केश्यो वृष्योऽथ बल्यश्च त्रिदोषशमनो मतः ||

( ध.नि.)

सैरेयकस्तु झिण्टी स्यात्तस्मिन्कुरबकोऽरुणे।

पीता कुरण्टको झिण्टी तस्मिन्सहचरी द्वयोः॥

पर्य्याय: :-

कुरण्टकः , सैरेयकः , श्वेतपुष्पः ,सैरेयः ,

कटसारिका , सहाचरः , सहचरः ,कुरबकः ।

Varieties based on colour:

Pita Saireyaka – Barleria Prionitis Linn- Yellow ( कुरण्टकः )

Sveta Saireyaka – Barleria Cristata Linn – White ( सैरेयकः )

Raktha Saireyaka – Barleria Cristata Linn – Red ( कुरबकः )

Nila Saireyaka – Barleria Strigosa Willd – Blue ( बाणा )

Family- Acanthaceae

Hop-headed Barleria

Sanskrit synonyms:-

Amlatan – A plant having flowers which will not fade.

Dasi – To cure diseases, this plant is being cut by physician

Bhana – The plant having thorn which are as sharp as arrow.

Kurantaka – It is cut by the people to cure many diseases.

Saireyaka – The plant which grows in sunlight or in open place.

Sahachar – The shrubs grow together in a group.

Mrudu Kantaka – having soft thorns

Varnadya – flowers are colourful

Kinkirantaka

Jhinti – the fruits make peculiar sound

Hindi : कटसरैया

Kannada – Gorantige

Tamil – Shemmuli

Telugu – Mullu goranti

Part used- Whole plant

Properties:

Rasa – Tikta , Madhura 

Guna – Laghu 

Veerya – Ushna 

Vipaka – Katu 

Karma – Kaphavata shamana

Indications:-

केशरञ्जनः

केश्य

वृष्य

बल्य

Indicated in :-

कुष्ठ

वातास्र

कफ

कण्डू

विषापहः

Ayurvedic medicines containing Saireyaka:-

Rasnadi ghritam

Rasnerandadi Kashay

am

Sahacharadi kashayam

Varanadi kashayam 

Sahacharadi tailam etc

ओदन: - Rice which is washed and cooked properly

ओदन: - Rice which is washed and cooked properly

सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नोऽत्यक्तोष्मा चौदनो लघुः॥

यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः। 

विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः॥

Rice which is washed and cooked properly ,

Strained well ,kept on embers and is hot is laghu .Rice cooked in the decotion of agneya dravyas and roasted rice is also laghu.preperations opposite to these methods will be guru .Rice cooked along with milk , meat etc also will be guru.

*ഓദനം*

"സുധൗത: പ്രസൃത:  സ്വിന്നോऽത്യക്തോഷ്മാ ചൌദനോ ലഘു:

യശ്ചാഗ്നേയൌഷധക്വാഥസാധിതോ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുല:

വിപരീതോ ഗുരു:ക്ഷീരമാംസാദ്യൈര്യശ്ച സാധിത: "

നന്നായി കഴുകി പാകം ചെയ്തതും 

വെള്ളം മുഴുവൻ വാർത്തെടുത്തതും ജലാംശം തീരെ ഇല്ലാത്തതും ചൂടോട് കൂടിയതുമായ ചോറ് ലഘുവാകുന്നു .

ഉഷ്ണവീര്യങ്ങളായ ദ്രവ്യങ്ങളിട്ട് വെന്ത വെള്ളത്തിൽ പാകം ചെയ്തെടുക്കുന്നതും , അരി വറുത്ത് പാകം ചെയ്തതും ലഘുവാണ് . ഇതിന് വിപരീതമായി ഉണ്ടാക്കുന്നതും പാല് മാംസം മുതലായവയോടൊപ്പം വേവിച്ചതും  ഗുരുവാണ് .

मुद्गयूष: - Soup prepared with green gram ( मुद्ग )

मुद्गयूष: - Soup prepared with green gram ( मुद्ग )

"मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्"

Soup prepared with green gram ( मुद्ग )

is suitable for those having undergone shodhana karma .patients suffering from vrana , Kanda roga , and akshiroga .

*ചെറുപയർരസം*

"മൌദ്ഗസ്തു പഥ്യ: സംശുദ്ധവ്രണ

കണ്ഠാക്ഷിരോഗിണാം"

 ചെറുപയർ ( മുദ്‌ഗം ) വെന്തെടുത്ത രസം വമന വിരേചനങ്ങൾ ചെയ്തിരിക്കുന്നവർ , വ്രണരോഗികൾ , കണ്ഠരോഗികൾ , നേത്ര രോഗികൾ ഇവർക്ക് പത്ഥ്യമാണ് .

മൂട്ടിൽ പഴം, മൂട്ടിൽപുളി, മുട്ടിൽകായ്

प्राचीनामलकं

From Bhootathan kettu ...

 प्राचीनागरं चाथ रक्तकम्

Endemic Edible fruit bearing beautiful tree of southern western ghats.....

Malayalam. : മൂട്ടിൽ പഴം, മൂട്ടിൽപുളി, മുട്ടിൽകായ്

Mootilpazham, Mootippuli, Mootikaya

Baccaurea courtallensis

Euphorbiacea 

प्राचीनामलकं रुच्यमुष्णं गुरु गरापहम् | 

वातघ्नं कफपित्तकृत् पक्वं तुवरपीलुवत् ||

                            (Kayadeva Nighantu)

An edible fruit much liked by Tortoise, Elephants etc.

Local people's preparing pickles..

Using the dried fruit rind with pulp for fevers and abdominal problems..

By Prof Dr.Ajayan sir

शतपुष्पा - Anethum sowa

शतपुष्पा - Anethum sowa 

शतपुष्पा शताह्वा च मधुरा 

कारवी मिसिः । 

अतिच्छत्रा सितच्छत्रा 

संहितच्छत्रिकापि च ॥ 

छत्रा शालेयशालिन्यौ 

मिश्रेया मधुरा मिशि:। 

शतपुष्पा लघुस्तीक्ष्णा

 पित्तकृद्दीपनी कटुः ॥ 

उष्णा ज्वरानिलश्वासव्रण

शूलाक्षिरोगहृत् । .

मिश्रेया तद्गुणा प्रोक्ता 

विशेषात् योनिशूलनुत्

अग्निमान्द्यहरी हृद्या 

बद्धविट्कृमिशूलहृत् । 

रूक्षोष्णा पाचनी कासवमि

श्लेष्मानिलान् हरेत् ॥ 

 ( भावप्रकाशः )

तिक्ता स्वादुर्हिमा वृष्या 

दुर्नामक्षयजित् मिशि: ॥

क्षतक्षीणहिता बल्या 

वातपित्तास्रदोषजित् ॥

( ध नि )

मिश्रेया कटुका पाके 

रसे तीक्ष्णाग्निकृत् लघुः ।

रूक्षोष्णा बद्धविट् हृद्या 

कृमि शूलानिलापहा ||

फलं दाहारुचिछर्दि 

कासश्लेष्मानिलप्रणुत् ॥

 ( कै नि )

समानार्थक : 

शतपुष्पा , शताह्वा , मधुरा , कारवी , 

मिसि ,सितच्छत्रा, अतिच्छत्रा , मिश्रेया ।

Anethum graveolens

Anethum sowa 

Peucedanum graveolens

Family: Umbelliferae

Dill plant

Indian Dill

Malayalam: 

ശതകുപ്പ

Satakuppa

Hindi : सोयो

Tamil : Satakuppi

Kannada : Shataapu

Telugu : Sadapa Vittulu

Part used : seeds

PROPERTIES: 

Rasa – Madhura ,Katu , Tikta

Guna – Laghu , Teekshna .

Veerya – Ushna

Vipaka - katu 

Effect on Tridosha: Balances Vata and Kapha.

Sanskrit synonyms :-

Shatahva, Shatapushpa – having numerous flowers

Chatra – inflorescence has umbrella shape

Useful in :-

ज्वर , अनिल , श्वास ,व्रण , शूला , अक्षिरोगहृत् ,

योनिशूलनुत् , अग्निमान्द्यहरी , बद्धविट् , कृमि ,

दुर्नाम , शूलहृत् , कास , वमि ,श्लेष्मानिलान् हरेत् ।

Benefits :-

हृद्या , वृष्या , बल्या , क्षतक्षीणहिता , क्षयजित् ।

 Shatapushpa in vastikarma .

In almost all the vasti karma ,Shatapushpa kalka (paste of Dill seed) is used as a necessary ingredient. It aids in digestion and transferring of phyto-chemicals of the enema into the system of the patient. 

 

given to lactating mother to improve breast milk secretion.

Menopausal management-

Shatapuspa possesses intrinsic estrogen activity that is useful in reducing the menopausal sign and symptoms (like hot flush, vaginitis, anxiety and osteoporosis). 

Vaginal dryness-

Yoni Shushkta (dryness of vagina) is mainly due to decrease in estrogens level in such condition pichu (tampon) of Shatapushpa taila is very useful. 

Menstrual Health - Irregular menstrual cycle and weight gain.

Because of its Hypolipidemic & Hypocholesterolemic action it helps to maintain BMI and may help in regulation of HPO axis and in correction of menstrual cycle. Anti-hyperlipidemic effects can also improve the biological antioxidant status by reducing lipid peroxidation in the liver and modulating the activities of antioxidant enzymes in rats fed with a high fat diet.

Ayurvedic medicines with Shatapushpa:-

Kanasathahwadi Kashayam

Maharasnadi kashayam

Dasmoolarishtam

Narayana tailam

Gorochanadi Gulika etc

रसः - Meat soup

रसः - Meat soup

"बृंहणः प्रीणनो वृष्यश्चक्षुष्यो व्रणहां रसः"॥

Meat soup is brumhana ,preenana ,vrushya ,

Chakshushya and vranahara .

*രസം*

"ബൃംഹണ: പ്രീണനോ വൃഷ്യശ്ചക്ഷുഷ്യോ വ്രണഹാം രസ:"

മാംസരസം ബൃംഹണമാണ് . പ്രീണനമാണ് . വൃഷ്യമാണ് . കണ്ണിന് ഹിതമാണ് . 

വ്രണഹരമാണ് .

इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत्

"इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत् "

Thus (as mentioned earlier) it is important to understand that all dravyas become laghu and guru due to their dravya swabhava , samskara swabhava , compatibility with another, quantity of food, etc.

"ഇതി ദ്രവ്യക്രിയായോഗമാനാദ്യൈ: സർവമാദിശേത്"

ഇപ്രകാരം ( മുമ്പ് പറഞ്ഞതു പ്രകാരം ) ദ്രവ്യ സ്വഭാവം , സംസ്ക്കാര സ്വഭാവം , മറ്റൊന്നിനോടുള്ള ചേർച്ച , ഭക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ അളവ് മുതലായവയാൽ എല്ലാ ആഹാര ദ്രവ്യങ്ങളും ലഘുവായും ഗുരുവായും തീരുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ് .

जीवकः - Microstylis wallichii

जीवकः - Microstylis wallichii 

जीवकः शृङ्गकः क्ष्वेडो 

दीर्घायुः कूर्चशीर्षकः।

हस्वाङ्गो मधुरः स्वादुः

प्राणदश्चिरजीव्यंपि ॥ 

जीवको मधुरः शीतो 

रक्तपित्तानिलाञ्जयेत् । 

दाहज्वरक्षयं हन्ति

कफशुक्रविवर्धनः ॥ 

( ध नि )

जीवको जीवनो जीव्यः 

शृङ्गाहः प्राणदः प्रियः । 

चिरञ्जीवी च मधुरो

मङ्गल्यः कूर्चशीर्षकः ॥ 

ह्रस्वाङ्गो वृद्धिदश्चोक्तो 

ह्यायुष्माञ्जीवकस्तथा ।

दीर्घायुर्बलदश्चैव 

नामान्येतानि पोडश ॥ 

जीवको मधुरः शीतो 

रक्तपित्तानिलार्तिजित् । 

क्षयदाहज्वरान्हन्ति

शुक्लश्लेष्मविवर्धनः ॥ 

पर्य्यायः

जीवकः , शृङ्गकः , दीर्घायुः ,कूर्चशीर्षकः ,

 मधुरकः , ह्नस्वाङ्गः चिरञ्जीवी , मङ्गल्यः ।

 

Microstylis wallichii 

Crepidium acuminatum

Malaxis acuminata

Family – Orchidaceae

Malayalam : ജീവകം Jeevakam

Hindi – जीवक

Tamil – Jivakam

Telugu – Jivakamu

Kannada – Jivaka 

Part Used : Bulb

Medicinal Qualities:-

Rasa– Madhura

Guna- Guru

Veerya – Sheeta

Vipaka –Madhura

Karma -Brihmana

Shukrala , Balya 

Effect on Doshas

Increases Kapha dosha

Balances Vata and Pitta dosha

गुणा: :-

रक्तपित्तहरा

अनिलघ्न

दाहहरा

ज्वरहरा

क्षयघ्न

कफवर्धन:

शुक्रविवर्धनः ॥ 

 It is a good antioxidant, rejuvenating, aphrodisiac, styptic and used in the treatment of body debility, burning sensation, bleeding disorders and many other vata and pitta dosha related diseases. 

 

It is one among the 8 herbs mentioned in Ashtavarga, an Ayurvedic formulation which used to nourish body tissues and improve body strength.

Formulations :-

Chyavana prasam

Dhanwantaram kashayam

Vidaryadi Kashayam

Shiva gulika

Bruhath Chandanaadi Thailam

Dhanwantaram tailam etc.

തുവർച്ചല ഉപ്പ്

തുവർച്ചല ഉപ്പ്

തുവർച്ചലയ്ക്കു സൌരഭ്യ -

മുണ്ടതുദ്ഗാരശോധനം

അത്രയല്ല ഗുണം ഹൃദ്യം

കടുപാകേവിബന്ധനുത്

ലഘുവായിട്ടിരിപ്പോന്നു

ദീപനീയംരുചിപ്രദം

लघु सौवर्च्चलं हृद्यं

सुगन्ध्युत्गारशोधनम् ।

कटुपाकंविबन्धघ्नं

दीपनीयं रुचिप्रदम् ॥

ओदन: - Properties of Rice

ओदन: - Properties of Rice

सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नोऽत्यक्तोष्मा चौदनो लघुः॥

यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः। 

विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः॥

Rice which is washed and cooked properly ,

Strained well ,kept on embers and is hot is laghu .Rice cooked in the decotion of agneya dravyas and roasted rice is also laghu.preperations opposite to these methods will be guru .Rice cooked along with milk , meat etc also will be guru.

*ഓദനം*

"സുധൗത: പ്രസൃത:  സ്വിന്നോऽത്യക്തോഷ്മാ ചൌദനോ ലഘു:

യശ്ചാഗ്നേയൌഷധക്വാഥസാധിതോ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുല:

വിപരീതോ ഗുരു:ക്ഷീരമാംസാദ്യൈര്യശ്ച സാധിത: "

നന്നായി കഴുകി പാകം ചെയ്തതും 

വെള്ളം മുഴുവൻ വാർത്തെടുത്തതും ജലാംശം തീരെ ഇല്ലാത്തതും ചൂടോട് കൂടിയതുമായ ചോറ് ലഘുവാകുന്നു .

ഉഷ്ണവീര്യങ്ങളായ ദ്രവ്യങ്ങളിട്ട് വെന്ത വെള്ളത്തിൽ പാകം ചെയ്തെടുക്കുന്നതും , അരി വറുത്ത് പാകം ചെയ്തതും ലഘുവാണ് . ഇതിന് വിപരീതമായി ഉണ്ടാക്കുന്നതും പാല് മാംസം മുതലായവയോടൊപ്പം വേവിച്ചതും  ഗുരുവാണ് .

ലവണവർഗ്ഗം

ലവണവർഗ്ഗം

ഉപ്പുണ്ടെട്ടുപ്രകാരത്തി -

ലതിലൊന്നു തുവർച്ചില

ഇന്ദുപ്പു വിളയുപ്പെന്നും

കടലുപ്പുവരുപ്പപി

കാരുപ്പും പിന്നെ മേരുപ്പും

പൊടിയുപ്പെന്നുമിങ്ങനെ

തീക്ഷ്ണമായുഷ്ണമായുള്ള

ഉപ്പിന്റെകൂട്ടമൊക്കെയും

വൃഷ്യം മലത്തെയുണ്ടാക്കും

വാതഘ്നകഫപിത്തകൃത്‌

विष्यन्ति लवणं सर्वं

सूक्ष्मं सृष्टमलं मृदु ।

वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं

रोचनं कफपित्तकृत् ॥

कण्टकारी - Solanum xanthocarpum

कण्टकारी - Solanum xanthocarpum

कण्टकारी सरा तिक्ता कटुका दीपनी लघुः ॥

रुक्षोष्णा पाचनी कासश्वास ज्वरकफानिलान् 

निहन्ति पीनसं श्वासपार्श्वपीडाहृदामयान् ।।

तयोः फलं कटु रसे पाके च कटुकं भवेत्।

शुक्रस्य रेचनं भेदि तिक्त पित्ताग्निकृल्लुघु॥

हन्यात्कफ मरुत्कण्डू कासमेद कृमिज्वरान् 

(भा.प्र)

कण्टकारी कटुस्तिक्ता तथोष्णा 

श्वासकासजित् ।

अरुचिज्वरवातामदोषहृत् गदनाशिनी || 

क्षुद्रिकायाः फलं कटु तिक्तं ज्वरापहम्॥

कण्डूकुष्ट कृमिघ्नश्च कफवातहररन्तथा। 

(ध.नि)

" कासे निदिग्धिका " 

(अष्टाङ्गहृदयम् )

*लघुपञ्च मूलं* :-

"ह्रस्वं बृहत्यशुमतिद्वयगोक्षुरकै: स्मृतम्।

स्वादुपाकरसं नातिशितोष्णं सर्वदोषजित्।"

लघुपञ्च मूलं

बृहती , कंटकारी ,शालीपर्णि ,पृश्निपर्णि ,गोक्षुर ।

समानार्थक: :-

 कण्टकारी , निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री,  

 बृहती, कण्टकारिका, प्रचोदनी, कुली,  

 क्षुद्रा, दुःस्पर्शा, राष्ट्रिका ।

कण्टकारी : - 1 .A plant with plenty of thorns;

2 . which is good for throat.

Solanum virginianum

Solanum xanthocarpum 

Solanum surattense

Family : Solanacea .

Thorny Nightshade

 Malayalam : കണ്ടകാരിച്ചുണ്ട .   

 kandakarichunda

 

Hindi: कटेली

Tamil: கண்டங்கத்திரி 

Kantankattiri

Kannada: ಕಂಟಕಾರಿ Kantakaari

Telugu: నేలములక Nelamulaka

Part Used: whole plant

रसादि गुणा: 

रस - तिक्त, कटु

गुण - लघु, रुक्ष, तीक्ष्ण

वीर्य - उष्ण

विपाक - कटु

Kantakari is a very useful Ayurveda herb, used widely in the treatment of cough, cold, asthma and such other respiratory tract conditions.

 It is one among Dashamoola – group of ten roots. 

 Kantkari is used in laryngitis, hoarseness of voice etc

गुणा: :-

सरा 

दीपनी 

पाचनी 

कासहरा

श्वास हरा

ज्वरहरा

कफहरा

वात हरा

पीनस हरा

पार्श्वपीडा हरा

हृदामयहरा ।

फलस्य गुणाः :-

रसे पाके च कटु

शुक्ररेचनं

भेदि 

पित्तकृत्

अग्निकृत्

कफ हरा 

वात हरा

कण्डू हरा

कास हरा

मेदघ्न

कृमिजित्

ज्वर हरा ।

उपयोग:-

कफ़वातशामक वेदनास्थापन शोथहर कृमिघ्न संज्ञाप्रबोधन दिपन पाचन रेचन रक्तशोधक कासहर कण्ठ्य हीक्कानिग्रहण श्वासहर मूत्रल गर्भाशयसंकोचक स्वेदजनन ज्वरघ्न ।

Use, benefits :-

The juice extract of Kantakari along with honey is used in treating dysuria (difficulty in urination)

Of all the herbs useful in treatment of cough, Kantakari is the best one.

Because of its hot potency, pungent taste and Kapha-Vatahara property, it naturally improves digestion strength and is widely used in respiratory disorders.

Kantakari for hair

Fresh plant – 200 grams is collected. Cleaned, It is crushed to extract 30 – 50 ml of juice. It is applied over the scalp, 1 hour before hair wash, to relieve dandruff and to promote hair growth.

Ayurvedic medicines with Kantakari as ingredient : –

Brihatyadi kashayam

Varanadi kashayam

Amritarishtam

Dasamoolarishtam

Agastya Rasayanam

Kantakari Avaleha 

Vyaghri Haritaki Avaleha  

Ajamamsa Rasayanam

Khadiradi Gutika 

(Yogaratnakara Kasa Chikitsa)

Anu tailam etc.

उमा - അകത്തിക്കുരു

उमा - അകത്തിക്കുരു

स्निग्धोमा* स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः।

दृक्शुक्रहृत्कटुः पाके, तद्वद्बीजं *कुसुम्भजम्

The seed of uma (seed of atasi; अतसि बीज: )

Is snigdha having madhura and Tikta rasa ,ushna ,guru and increases kapha and pitta . It is not desirable for the eyes , destroys shukla and is katu in vipaka .

The seed of *Kusumbha( Safflower ; Carthamus tinctorios ) has properties similar to that of '*uma' .

*അകത്തിക്കുരു*

"സ്നിഗ്ദ്ധോമാ* സ്വാദുതിക്തോഷ്ണാ കഫപിത്തകരീ ഗുരു:

ദൃക്ശുക്ലഹൃത്കടു:പാകേ

 തദ്വദ്ബീജം *കുസുംബജം "

അകത്തിക്കുരു ( अतसि बीज: ) സ്നിഗ്ദ്ധമാണ് .

മധുര തിക്തരസം . ഉഷ്ണമാണ് . കഫപിത്തങ്ങളെ വർദ്ധിപ്പിക്കും . ഗുരുവാണ്. കണ്ണിന് നന്നല്ല . ശുക്ലത്തെ ക്ഷയിപ്പിക്കും . വിപാകത്തിൽ കടു രസം . 

കുയുമ്പയുടെ കുരു ( ചെണ്ടൂരകം ) അകത്തി ക്കുരുവിന് തുല്യ ഗുണമുള്ളതാണ് .

*उमा*

“अतसी नीलपुष्पी च पार्वती स्यादुमा क्षमा । 

अतसी मधुरा तिक्ता स्निग्धा पाके कटुर्गुरुः । 

उष्णा दृक्शुक्रवातघ्नी कफपित्तविनाशिनी” ॥ 

( भावप्रकाशः ) 

  

अतसी = शणवृक्षः । 

  ( अमरकोश )

*कुसुम्भ: = Safflower, (Carthamus tinctorios.)

तिल: Thila ( Sesame seeds ; Seasmum indicum )

तिल: Thila ( Sesame seeds ; Seasmum indicum )

उष्णस्त्वच्यो हिमः स्पर्शे 

केश्यो बल्यस्तिलो गुरुः।

अल्पमूत्रः कटुः पाके 

*मेधाऽग्निकफपित्तकृत्॥

is ushna, thwachya , sheeta sparsa , kesya 

balya and guru. It decreases mutra and is katu paka , improves medha ,increases agni , kapha and pitta .

*मेधा = Mental vigour or power, intelligence, wisdom.

*എള്ള്*

"ഉഷ്ണസ്ത്വച്യോ ഹിമ: സ്പർശോ 

കേശ്യോ ബല്യസ്തിലോ ഗുരു:।

 അല്പമൂത്ര: കടു: പാകേ മേധാऽഗ്നികഫപിത്തകൃത്॥"

എള്ള് ഉഷ്ണമാണ് . ത്വക്കിന് ഹിതമാണ് . സ്പർശത്തിൽ ശീതമാണ് . കേശ്യമാണ്.

ബല കരവും ഗുരുവുമാണ് . മൂത്രം കുറക്കും .

കടു വിപാകം . ധാരണാശക്തിയേയും , 

ജഠരാഗ്നിയേയും , കഫത്തെയും പിത്തത്തെയും വർദ്ധിപ്പിക്കും .

तिलः

तिलः कृष्णः सितो रक्तः 

स वन्योऽल्पतिलः स्मृतः |

तिलो रसे कटुस्तिक्तो 

मधुरस्तुवरो गुरुः।|

विपाके स्वादुः स्निग्धोष्णः 

कफपित्तनुत् |

बल्यः केश्यो हिमस्पर्शस्त्वच्यः 

स्तन्यो व्रणे हितः॥

दन्त्योऽल्पमूत्रकृद् ग्राही 

वातघ्नोऽग्निमतिप्रदः |

कृष्णः श्रेष्ठतमस्तेषु शुक्रलो 

मध्यमः सितः |

अन्ये हीनतराः प्रोक्तास्तज्ज्ञै 

रक्तादयस्तिलाः॥

(भा प्र )

तिलः कषायो मधुरस्तिक्तकः

 कटुको रसः |

विपाके कटुकः स्वादुः

 सुस्निग्धो बलकृत्गुरुः ||

केश्यो व्रणहितस्त्वच्यो

 हिमस्पर्शोऽनिलापहः |

दन्त्योऽल्पमूत्रो

 मेधाग्निकफपित्तविवर्धनः ||

( कै नि)

स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः 

कषायः कटुकस्तिलः |

त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च 

वातघ्नः कफपित्तकृत् ।

( च सं )

उष्णस्त्वच्यो हिमः स्पर्शे 

केश्यो बल्यस्तिलो गुरुः।

अल्पमूत्रः कटुः पाके 

मेधाऽग्निकफपित्तकृत्।

( अ हृ )

कृष्णः पथ्यतमः सितोऽल्पगुणदः 

क्षीणाःकिलान्ये तिलाः ॥ 

( रा नि )

पर्य्यायः :-

होम- धान्यम् , पवित्रः , पितृतर्पणः ,पापघ्नः ,

पूतधान्यम् , स्नेह- फलः ,स्नेहफलपूरफलः ।

Sesamum indicum

Family-Pedaliaceae

Sesame

Malayalam : എള്ള് Ellu 

Hindi : तिल

Tamil : Ellu

Kannada : Ellu

Telugu : Nuvvu

Parts Used : Roots, Leaves, Seeds

रसादि गुणा:

रस- कटु ,मधुर ,कषाय ,तिक्त

गुण-गुरु, स्निग्ध           

वीर्य-उष्ण

विपाक-मधुर , कटु         

कर्म :-

Vata balancing

Pitta increasing

Kapha increasing

The black sesame seeds are the best.

White is of medium quality and the rest of the sesame seeds including red are of inferior quality.

Therapeutic Uses:-

बल्य ,केश्य ,स्पर्श मे शीत , त्वच्य 

स्तन्य वर्धक , व्रणघ्न: ,दन्त्य ,अल्प मूत्रकृत् , ग्राहि ,वातघ्न ,अग्निवर्धक , मेधावर्धक ।

Sesame seeds have been widely employed in culinary as well as in traditional medicines for their nutritive, preventive, and curative properties.

Sesame are an important sources of phyto-nutrients such as omega-6 fatty acids, flavonoid phenolic anti-oxidants, vitamins, and dietary fiber with potential anti-cancer as well as health promoting properties.

*तिलक्वाथ:*

तिलक्वाथो घृतगुडव्योषभार्गीरजोन्वितः॥

पानं रक्तभवे गुल्मे नष्टे पुष्पे च योषितः।

*रसायन प्रयोग:*

दिने दिने कृष्णतिलप्रकुञ्चं समश्नतां शीतजलानुपानम्।

पोषः शरीरस्य भवत्यनल्पो दृढीभवन्त्यामरणाच्च दन्ताः

*ചുക്കിലിരട്ട്യാദിചൂര്‍ണ്ണം*

" ചുക്കിലിരട്ടിയുറച്ചഗുളം 

തദ്വിഗുണന്തു വറുത്തതിലം

കൂട്ടിയുരുട്ടിയൊരെട്ടുദിനം 

തിങ്കിലവന്‍ വലിയാ കുരയാ "

ചുക്ക് ഒരുഭാഗം. ഉണ്ടശര്‍ക്കര രണ്ടുഭാഗം. വറുത്ത എളള് നാലുഭാഗം. ഉരലില്‍ ആദ്യം ചുക്കിട്ടു പൊടിക്കണം. പിന്നീടു വറുത്ത എളളുമിട്ടിടിച്ചു നല്ലപോലെ പൊടിക്കണം. മൂന്നാമതായി ശര്‍ക്കരയിട്ട് എല്ലാം കൂടെ ആറുനാഴിക വരെ ഇടിച്ചുവച്ചിരുന്ന് കുറേശ്ശെ സേവിക്കുക; ചുമ, പാര്‍ശ്വവേദന , മുതലായവ ശമിക്കുകയും ദഹനം, പുഷ്ടി, മുതലായവ ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യും.

An igredient in Ellum nisadi lepa churnam.

*Contra indications :*

*Sesame Seeds*

Sesame seeds stimulate the uterine muscles causing the ejection of the fertilized ovum. Experts suggest that all pregnant women must avoid the intake of sesame seeds during the first three to four months of pregnancy

ചെമ്പ്

ചെമ്പ്

ചെമ്പിന്നുകൈപ്പുകൂടീട്ടു

കഷായമധുരംരസം

പാകത്തിങ്കലെരിച്ചുള്ളു

ലേഖനംരോപണം ലഘു

ശീതമായിട്ടിരിപ്പോന്നു

കഫവാതവിനാശനം

ശൂലഗുന്മങ്ങളുംയക്ഷ്മാ

സ്വരസാദത്തിനും ഗുണം

ताम्रं सतिक्तमधुरं

कषायं लेखनं लघु ।

कटुपाकरसं शीतं

रोपणं कफवातजित् ॥

मूर्वा - Chonemorpha fragrans

मूर्वा - Chonemorpha fragrans 

मूर्वा मधुरसा देवी मोरटा तेजनी स्रुवा

मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि 

मूर्वा सरा गुरुः स्वादुस्तिक्ता पित्तास्रमेहनुत

त्रिदोषतृष्णाहृद्रोगकण्डूकुष्ठज्वरापहाः 

(भा प्र )

मूर्वा स्वादुः स्वादुपाका गुरूष्णा तिक्तका सरा।

जयेत् त्रिदोषकुष्ठास्रमेदोमेहवमिज्वरान् ||

मुखशोषं कृमिकण्डूतृष्णापित्तासहृद्दान् |

मूर्वाकन्दस्तु कृमिहत् विषघ्नो गुदकीलहा || 

( कै.नि )

मूर्वा स्वादुरसा चोष्णा

चोष्णा हृद्रोगकफवातजित् |

कुष्ठकण्डूवमीमेहविषमज्वरनाशिनी |

 ( ध.नि )

मूर्वा तिक्त कषायोष्णा हृद्रोगकफवातहत् |

वमिप्रमेहकुष्ठारिर्विषमज्वरहारिणी ||रा.नि.

मूर्वा पितास्रतृट्दाहशोषघ्नी कफपित्तनुत् |

( सो.नि. )

समानार्थक: :-

मूर्वा, देवी, मधुरसा, मोरटा, तेजनी,

स्रवा, मधूलिका, मधुश्रेणी, गोकर्णी,

पीलुपर्णी ।

Chonemorpha fragrans 

Chonemorpha macrophylla

Family: Apocynaceae 

Frangipani Vine

Wood vine

Funnel-Flower Vine

Malayalam: പെരുങ്കുരുമ്പ

Perumkurumba .

Hindi: मूर्वा

Tamil: பெரும்குரும்ப

 Perumkurumpa

Kannada: ಮಂಜಿನರು Manjinaru

Telugu: చాగా Chaga

Part used – leaves, roots, rhizome , bark-stem .

properties:-

Rasa – Tikta , Kashaya .

Guna – Guru , Ruksha 

Veerya – Ushna 

Vipaka – Katu 

Karma – Tridoshahara 

plant description:- 

Frangipani Vine is a stunning climbing plant, flowering profusely from May - July. The flowers deceptively resemble the Frangipani. It is one of the powerful climbers of the Indian and Malayan forests, climbing to the tops of the tallest trees. Flowers are pure white with a yellow center, and have a delicious rich fragrance. Even without the flowers, the vine is eye-catching with large shiny leaves with prominent veins. It is found in dense mountain forests, often clinging to trees, in the Himalayas, from Kumaun to NE India, Andaman isles and SE Asia, and also Western Ghats, at altitudes of 400-1800 m. Flowering May-July

Uses :-

Murva is used in diseases like anaemia, fever, diabetes, stomach disorders, typhoid, urinary infections and cough. It is also used in the treatment of diarrhea, polyuria, boils, leprosy, eye diseases, vomiting and poisoning.

Indications of Moorva :-

सरा 

गुरुः 

स्वादु

रक्त पित्त

मेहनुत

त्रिदोष

तृष्णा

हृद्रोग

कण्डू

कुष्ठ

ज्वरापहाः

अस्र

मेद

वमि

मुखशोषं 

कृमि

मूर्वाकन्द: :-

कृमिहत् 

विषघ्न:

गुदकील हरा ।

Ayurvedic medicines 

containing Murva:-

Maha manjishtadi kashayam

Ayaskriti

Kumaryasava

Lodhrasavam

Vasishta rasayanam

Mahayogaraja guggulu

Mahatiktaka lepam etc

വെള്ളി - Silver

വെള്ളി - Silver

സ്നിഗ്ദ്ധംവെള്ളികഷായാമ്ലം

പാകേമധുരമായ്വരും

വയസ:സ്ഥാപനംശീതം

വിരേചനകരം പരം

ക്ഷയകാസങ്ങളെത്തീർക്കും

ബല്യമാകയുമുണ്ടതു

വാതത്തിനെശ്ശമിപ്പിക്കും

ലേഖനംപിത്തനാശനം

रूप्यं स्निग्द्धं कषायाम्ळं

विपाकेमधुरं सरम् ।

वयसः स्थापनं शीतं

लेखनं वातपित्तजित् ॥

स्वर्णक्षीरी - Argemone mexicana

स्वर्णक्षीरी - Argemone mexicana

कटुपर्णी हैमवती हेमक्षीरी हिमावती |

हेमाह्वा पीतदुग्धा च तन्मूलं चोकमुच्यते 

हेमाह्वा रेचनी तिक्ता भेदिन्युत्क्लेशकारिणी 

कृमि कण्डूविषानाह कफपित्तास्र कुष्ठनुत् |

(भा प्र )

तिक्ता तु काञ्चनक्षीरी पित्तकृमिविषापहा |

शोधनी दोषसङ्घात शमनी रक्तपित्तजित् |

( ध.नि.)

स्वर्णक्षीरी हिमा तिक्ता कृमिपित्तकफापहा |

मूत्रकृच्छ्राश्मरी शोफ दाह ज्वरहरा परा ||

( रा.नि )

स्वर्णक्षीरी सरा तिक्ता मादन्युक्लेदनी जयेत् |

कण्डू कृमि विषानाह कफपित्तास्र कामलाः |

( कै.नि )

स्वर्णक्षीरी ,काञ्चनक्षीरी ,कटुपर्णी ,

हैमवती ,हेमक्षीरी , हिमावती ,

हेमाह्वा , पीतदुग्धा ।

Argemone mexicana Linn.

Family : Papaveraceae

English : Mexican poppy

Prickly poppy

Malayalam : എരുമക്കള്ളി

Erumakkalli

Hindi: सत्यानाशी 

Kannada:ದತ್ತೂರಿ ಗಿಡ 

Datturigidda

Tamil: குடியோட்டி 

kudiyotti 

Telugu: బ్రహ్మదండి 

brahmadandi

Konkani: फिरंगी धुतरो

phirangi dhutro

Useful part : Whole plant.

रसादि गुणाः :-

Rasa :Tikta , Katu 

Guna: Laghu Rooksha

Veerya :Sheeta 

Vipaka :katu 

Karma :Pitta Kapha shamana .

Plant description :-

A strong branched prickly annual, 60-90 cm in height with yellow latex; leaves simple, sessile and spiny. Flowers large, bright yellow, terminal on the short leafy branches; fruits prickly capsules, oblong-ovoid, opening by 4-6 valves; seeds numerous.

Argemone mexicana – is used in Ayurveda to treat non healing wounds, constipation, Malaria, chronic fever etc. It is also used in Virechana(purgation) Panchakarma treatment

Indications:-

कृमि 

कण्डू

विष

आनाह 

कफ

रक्तपित्त

कुष्ठ

मूत्रकृच्छ्रा

अश्मरी 

शोफ 

दाह 

ज्वर

कामला ।

External application:-

Its latex, leaf juice extract and seed oil are applied externally to heal wounds faster, and in skin diseases.

Its juice extract, latex, seed oil is applied externally on wounds and skin diseases.

Its root paste is anti inflammatory on external application. 

It is applied on scorpion and insect bites.

Seed is analgesic – 

relieves pain. 

Seed paste and seed oil is applied over joints to relieve arthritis pain.

Formulations:

Narayana Choornam             

Kasisadi Tailam                       

Mishraka sneham etc.

സ്വർണ്ണം - Gold

സ്വർണ്ണം - Gold

പൊന്നിന്നുള്ളരസംശീതം

സ്നിഗ്ദ്ധം വൃഷ്യം രസായനം

ശ്വാസകാസക്ഷയഹരം

പുഷ്ടികൃൽ ബലവർദ്ധനം

സകഷായംവിഷാർത്തി ഘ്നം

മധുരംരസപാകയോ :

सुवर्णं बृंहणं स्निग्द्धं

मधुरं रसपाकयो : I

विषदोषहरं शीतं

सकषायं बलावहम् ॥

माषः Masha ( black gram )

माषः Masha ( black gram )

माषः स्निग्धो बलश्लेष्ममलपित्तकरः सरः

गुरूष्णोऽनिलहा स्वादुः शुक्रवृद्धिविरेककृत्।

Masha ( black gram ) is Snigdha , increases strength ,kapha ,mala ,pitta and is Sara (laxative).It is guru ,ushna ,madhura and Pacifies vata. It Increases and excretes semen.

*ഉഴുന്ന്*

മാഷ:സ്നിഗ്ദ്ധോ ബലശ്ലേഷ്മ

മലപിത്തകര: സര:

ഗുരൂഷ്ണോനിലഹാ സ്വാദു ശുക്ലവൃദ്ധിവിരേകകൃത് ।

ഉഴുന്ന് സ്നിഗ്ദ്ധമാണ് . ബലത്തെയും കഫ ത്തെയും മലത്തെയും പിത്തത്തെയും വർദ്ധിപ്പിക്കും . സരമാണ്. ഗുരുവാണ് . ഉഷ്ണമാണ് . വാതത്തെ ശമിപ്പിക്കും . മധുരമാണ് . ശുക്ലത്തെ വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും പുറത്ത് പോക്കുകയും ചെയ്യുന്നു .

वातशोणितचिकित्सा

वातशोणितचिकित्सा

दशमूलवरीरास्ना

द्रवन्ती मधुयष्टिकम् ।

छिन्नाबलाद्वयैरण्ड

वाजिगन्धापुनर्न्नवा : ॥

विपाच्य तोये तत् क्वाथे

विदारीक्षुवरीरसम् ।

कूश्माण्डधात्रीस्वरसं

क्षीरमाज्यञ्च निक्षिपेत् ॥

द्राक्षाचन्दनयष्ट्याह्व

वाजिगन्धासुरद्रुमम् ।

विदारीशर्क्करावीरा

समङ्गाक्षोळकोल्पलम् ॥

पुनर्न्नवागरुतुका

पत्मबीजानि पिप्पलीम् ।

सिद्धमेतत् घृतं हन्या -

द्दारुणं वातशोणितम् ॥

ദശമൂലം പത്ത്, ശതാവരിക്കിഴങ്ങ്, അരത്ത, എലിച്ചെവി, എരട്ടിമധുരം, ചിറ്റമൃത്, കുറുന്തോട്ടിവേര് വെൺകുറുന്തോട്ടിവേര്, ആവണക്കിൻവേര്, അമുക്കുരം, തവിഴാമവേര് ഇവ കഷായം വെക്കുക. അതിൽ പാൽമുതക്കിൻകിഴങ്ങ്, കരിമ്പ്, ശതാവരിക്കിഴങ്ങ്, കുമ്പളങ്ങ, പച്ചനെല്ലിക്ക ഇവയുടെ നീർ , പാൽ, നൈ ഇവ ചേർക്കുക.

കല്ക്കത്തിന്ന് -

മുന്തിരിങ്ങ, ചന്ദനം, എരട്ടിമധുരം, അമുക്കുരം, ദേവതാരം, പാൽമുതക്ക് , പഞ്ചസാര, കോവക്കിഴങ്ങ്,പറച്ചുണ്ടവേർ മലയുകവേർ , ചെങ്ങഴിനീർക്കിഴങ്ങ്, തവിഴാമവേർ , അകിൽ, കൂവനൂറ്, താമരയരി, തിപ്പലി, ഈ ഘൃതം വാ തശോണിതത്തിൽ അത്യുത്തമം .

☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆

ഗുണപാഠം

നറുനീണ്ടിക്കിഴങ്ങ്

നറുനീണ്ടിക്കിഴങ്ങിന്നു

കച്ചിട്ടുമധുരംരസം

കഫപിത്തങ്ങളെത്തീർക്കും

കൃമികുഷ്ഠവിനാശനം

രക്താതിസാരമെന്നുള്ള

രോഗത്തിനും വിനാശനം

संग्राहिणी च शिशिरा

शारिबा कफपित्तजित् ।

तृष्णारूचि प्रशमनी

रक्तपित्तापहा स्मृतम् ॥ 

अगुरु - Aquilaria agallocha

अगुरु - Aquilaria agallocha 

अगुरूष्णं कटु त्वच्यं तिक्तं 

तीक्ष्णञ्च पित्तलम् |

लघु कर्णाक्षिरोगघ्नं 

शीतवातकफप्रणुत् ||

कृष्णं गुणाधिकंतत्तु 

लोहवद्वारौ मज्जति |

अगुरुप्रभवःस्नेहः 

कृष्णागुरुसमः स्मृतः ||

 (भा.प्र)

कालेयकं ससारं च पीतवर्णं च शब्दत: । 

वर्णप्रसादनं चैव लघुचन्दनमेव च ॥ 

(ध.नि.)

कृष्णागुरुः कटुस्तिक्तस्तीक्ष्णोष्णः

 पित्तलो लघुः ||

कर्णाक्षिरोगत्वग्दोषशीतवातकफप्रणुत् |

(कै नि)

समानार्थक: :-

वंशका, अगुरु, राजार्ह, लोह, कृमिज, जोङ्गक ।

Aquilaria agallocha 

Family- THYMELAEACEAE

Agarwood

Malayalam: അകിൽ Akil

കാരകിൽ Karakil

Hindi : अगर 

Tamil : Agalichandanam

Kannada: Agilu

Telugu : Agaru

Part Used – wood, oil 

Properties :-

Rasa : Katu, Tikta

Guna : Laghu, Tikshna

Veerya : Ushna

Vipaka : Katu

Karma : Vata-kapha hara, Rasayana, Tvachya

Botanical Description

It is a large tree, which is 12-16m high, Leaves are alternate, coriaceous, oblong-lanceolate Flowers are white or green and bisexual

Indications:-

कर्णरोग

अक्षिरोग

हिक्का

कास

श्वास

प्रमेह

कुष्ठ

ज्वर

Benefits :-

Sheeta Prashamana

Shwashara

Shiro Virechanopaga

External application

Its paste applied externally acts as stimulant, relieves pain, bad odour, skin disorders and inflammation.

In rheumatoid arthritis and osteo arthritis, its paste is applied over the joints to relieve pain and inflammation.

Formulations :-

Anu thailam 

Arimedadi Thailam

Himasagara Thailam

Eladi thailam

Eladi churnam etc

Mudga ( green gram )

वरोऽत्र मुद्गोऽल्पचलः, कलायस्त्वतिवातलः॥

राजमाषोऽनिलकरो रूक्षो बहुशकृद्गुरुः।

 Mudga ( green gram ) is shreshta among simbi dhanya though it is slightly increases vata .Kalaya ( garden peas ) is ativatala . rajamasha ( cow pea ) is ruksha ,guru , vatakara and bahusakrit (increases mala )

 "വരോऽത്ര മുദ്ഗോऽല്പചല: കളായസ്ത്വതിവാതള:

 രാജമാഷോऽനിലകരോ 

 രൂക്ഷോ ബഹുശകൃദ്ഗുരു: "

ശിംബി ധാന്യങ്ങളിൽ ചെറുപയർ ശ്രേഷ്ഠമാണ് . അല്പം വാതത്തെ ഉണ്ടാക്കും .

കടല വാതത്തെ അധികമായി ഉണ്ടാക്കും . വലിയ പയർ (വൻപയർ ) വാതകരവും രൂക്ഷവുമാണ് .

മലത്തെ വർദ്ധിപ്പിക്കും. ഗുരുവാണ് .

कुलत्थ: - Kulatha ( horse gram )

कुलत्थ: - Kulatha ( horse gram )

उष्णाः कुलत्थाः पाकेऽम्लाः शुक्राश्मश्वासपीनसान्॥

कासार्शःकफवातांश्च घ्नन्ति पित्तास्रदाः परम्।

Kulatha ( horse gram ) is ushna ,

amla vipaka , destroys shukra , asmari ,

Swasa , peenasa , kasa , arsa ,kapha and vata . increases raktapitta .

 *മുതിര*

"ഉഷ്ണാ: കുലത്ഥാ:പാകേऽമ്ലാ: ശുക്ലാശ്മശ്വാസപീനസാൻ

കാസർശ: കഫവാതാംശ്ച ഘ്നന്തി പിത്താസ്രദാ:പരം "

മുതിര ഉഷ്ണമാണ് . വിപാകത്തിൽ അമ്ലം .

ശുക്ലം , അശ്മരി , ശ്വാസം , പീനസം , കാസം , അർശസ്സ് , കഫവാതങ്ങൾ ഇവയെ ഹനിക്കുന്നു . രക്തപിത്തത്തെ ഉണ്ടാക്കുന്നു.

पुष्करमूलं - Inula racemosa

पुष्करमूलं - Inula racemosa  

उक्तं पुष्करमूलं तु पौष्करं पुष्करञ्च तत्

पद्मपत्रञ्च काश्मीरं कुष्ठभेदमिमं जगुः 

पौष्करं कटुकं तिक्तं उष्णं वातकफज्वरान् ।

हन्ति कासारुचि श्वासान् विशेषात् पार्श्वशूलनुत् 

 ( भा प्र )

पुष्करमूलं हिक्का कास श्वास पार्श्वशूलहराणां।

( चरक संहिता सूत्रस्थान २५ )

तिक्तं पुष्करमूलं तु कटूष्णं कफवातजित् ।

ज्वराऽरोचक कासघ्नं शोफाध्मान विनाशनम् 

श्वास हिक्कां जयत्येव सेव्यमानं शनैः शानैः 

( ध नि )

पुष्करं कटु तिक्तोष्णं कफवात ज्वरापहम् ।

श्वासारोचक कासघ्नं शोफघ्नं पाण्डुनाशानम् 

( रा नि )

पर्य्यायः:-

पुष्करमूलं ,पौष्करं , पुष्करं

पद्मपत्रं , काश्मीरं , कुष्ठभेदं ।

 Inula racemosa    

 Family: Asteraceae 

 

Indian Elecampane

Malayalam: പുഷ്ക്കരമൂലം

pushkaramoolam

Hindi: पुष्कर मूल

Kannada: rasnabheda 

Tamil: puskkaramulam 

Telugu: puskaramul

Part used- Root

Properties :-

Rasa – Tikta , Katu .

Guna – Laghu , Teekshna 

Veerya- Ushna 

Vipaka- Katu 

Effect on Tridosha :-

balances Kapha and Vata Dosha.

Sanskrit Synonyms:-

Padmapatra – leaves resemble those of lotus.

Kashmira – grows abundantly in Kashmir,

Kustha Bheda – resembles the herb Kushta (Saussurea lappa in action)

Classical Categorization:-

Charaka:-

Shvasahara

Hikkanigrahana 

Susruta:-

Phala Varga 

Vagbhata:- 

Hidhma Nigrahana(A.H)

Therapeutic uses :-

अग्र्यौषधं - पार्श्वशूल ।

ज्वरहरा

अरोचकहरा

कासाघ्ना 

शोफहरा 

आध्मानहरा

श्वासहरा 

हिक्काहरा 

पाण्डुहरा ।

Benefits;-

Pushkarmoola is a very useful Ayurveda herb, used in the treatment of heart diseases, respiratory diseases like asthma, bronchitis, cough etc. 

acts as aphrodisiac and uterine stimulant.

relieves fat and cholesterol.

has anti viral and anti bacterial effects.

Ayurveda medicine with Pushkarmula :– 

Shwasahara Kashaya

( Cha sa Su 4:37 )

 Bharngyadi kwadham

( चक्रपाणिसंग्रहे ज्वराधिकार: )

Maha Panchagavya Ghritam

Agastya rasayanam

Punarnavamandooram leham

Punarnava mandur tablet .

Arimedadi Thailam etc .

Nishpava (Indian butter bean )

निष्पावो वातपित्तास्रस्तन्यमूत्रकरो गुरुः॥

सरो विदाही दृक्शुक्रकफशोफविषापहः

Nishpava (Indian butter bean ) increases vata , sthanya ,mootra causes raktapitta is guru ,Sara and produces vidaha .it is undesirable for the eyes and destroys sukra ,kapha , shopha and visha .

നിഷ്പാവോ വാതപിത്താസ്ര

സ്തന്യ മൂത്രകരോ ഗുരു:

സരോ വിദാഹീ ദൃക് ശുക്ല കഫശോഫവിഷാപഹ:

അമര ( അമരക്കാ ) വാതം, മുലപ്പാല് , മൂത്രം ഇവയെ വർദ്ധിപ്പിക്കും . രക്തപിത്തത്തെ ഉണ്ടാക്കും . ഗുരുവാണ് . സരമാണ് . ഉൾപ്പുഴുക്കിനെ ഉണ്ടാക്കും കണ്ണിന് നന്നല്ല .

ശുക്ലം , കഫം , ശോഫം , വിഷം ഇവയെ ക്ഷയിപ്പിക്കും .

बोल - Comiphora myrrha

बोल - Comiphora myrrha

बोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः

बोलं रक्तहरं शीतं मेध्यं दीपनपाचनम

मधुरं कटु तिक्तं च दाहस्वेदत्रिदोषजित

ज्वरापस्मारकुष्ठघ्नं गर्भाशयविशुद्धिकृत्।

( भा प्र )

बोलस्तिक्तः कटुः स्वादुः पाचनो दीपनो हिमः।

मेध्यो वृष्यस्त्रिदोषघ्नी गर्भाशयविशोधनः |

हन्त्यपस्मारकुष्ठार्शःभग्नस्वेदग्रहज्वरान् 

( कै.नि.)

बोलं तिक्तं हिमं रक्तमुद्रिक्तं हन्ति योगतः |

कफपित्तामयान हन्ति प्रदरादिरुजापहम् ||

( ध.नि.)

बोलन्तु कटुतिक्तोष्णं कषायं रक्तदोषनुत् |

कफपित्तामयान्हन्ति प्रदरादिरुजापहम् ||

( रा.नि.)

समानार्थक: :-

बोल,गन्धरस,प्राण,पिण्ड,गोप,रस ।

Comiphora myrrha.

Family- Burseraceae

Myrrh

Commiphora molmol 

Balsamodendron myrrha.

herabol myrrh

*General Information

Myrrh is a spiny, deciduous shrub or small tree growing about 5 metres tall. It usually has a small but distinct bole

An oleo-resin gum exudes from the bark of this species and various other members of the Commiphora genus.

Malayalam : മീറ meera

പഞ്ചമപ്പഴുക്ക

panchamappazhukka

നറുംപശ Narumpasa

Hindi : हीरा बोल

Tamil : Vellaippapolam

Kannada : Gandharasa,

Telugu : Balin tabolu

Part used– Gum- resin

properties: -

Rasa : Kashaya , Katu , Tikta 

Guna : Laghu ,Ruksha 

Veerya : Ushna

Vipaka : Katu 

Uses :-

मेध्यं

दीपनम्

पाचनम्

वृष्य

गर्भाशयविशोधना

त्रिदोषजित्

Indicated in :-

ज्वर

अपस्मार

कुष्ठ

अर्शः

भग्न

स्वेदग्रह

प्रदर

रक्तदोष

Medicinal Uses

Myrrh is used for indigestion, ulcers, colds, cough, asthma, lung congestion, arthritis pain, cancer, leprosy, spasms, and syphilis. It is also used as a stimulant and to increase menstrual flow. 

It applied directly to the mouth for soreness and swelling, inflamed gums (gingivitis), loose teeth, bad breath, and chapped lips. It is also used topically for hemorrhoids, bedsores, wounds, abrasions, and boils, pain relief, including menstrual pain resulting from blood stagnation. 

Treat throat and mouth inflammation, swelling, conjunctivitis, cold sores and cancer sores, leucorrhea, heavy periods, used locally to treat boils, abscess, 

applied locally to treat gum disorders, sore throat etc.

Myrrh is applied externally to heal wound, to stop bleeding and to treat inflammation related to arthritis.

Ayurvedic medicines with Commiphora myrrha as ingredient:

Bolabaddha Rasa

Bola Parpati  

Boladi Vati 

Maharajaprasarini Thailam

Eladi thailam

Eladi kera thailam

Eladi churnam

Asthi Sandhanak Lepa etc.

तुगाक्षीरी - Curcuma angustifolia

तुगाक्षीरी - Curcuma angustifolia 

तुगाक्षीरी हिमा स्वाद्वी बल्या वृष्या च बृंहणी

रक्तपित्तारुचिश्वासकासकुष्ठज्वरापहा |

निहन्ति कामलापाण्डुतृष्णादाहक्षयव्रणान् ||

( कै.नि.)

तवक्षीरी क्षयश्वासकासाग्नि मधुरा हिमा॥

 (अ.सं.सू)

त्वक्षीरी मधुरा रूक्षा कषायाऽस्रारुचिव्रणान् 

पित्तश्वासक्षयान्हन्ति कासदाहनिषूदनी |

तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा ||

(ध.नि.)

तवक्षीरं तु मधुरं शिशिरं दाहपित्तनुत् |

क्षयकासकफश्वासनाशनं चास्रदोषनुत् ||

( रा.नि )

तुगाक्षीरी , तवक्षीरी , त्वक्षीरी ,

तवक्षीरं , तवक्षीर, पयक्षीर, तालक्षीर ।

Curcuma angustifolia 

Family- Zingiberaceae

Indian arrow root

Malayalam : കൂവ koova

Hindi: तिखुर

Tamil: Kua

Kannada - Koove-hittu

Telugu - Ararutgaddulu

Morphology of Curcuma angustifolia:

Tavaksheera is a small herb, growing to a height of 1-2 feet and resembling turmeric plant. Leaves are typically simple, green, glabrous, and lanceolate, with margins that are entire. They appear in an opposite arrangement and are deciduous. They are 1-2 feet long and 2-3 inch wide. The leaf stalk is 0.5-1 foot long. The flowers are 1 inch long and yellow-green in color. They are seen in the rainy season. The plant is seen in the hilly regions of India and cultivated in Bengal and South India for its medicinal properties. The rhizome which is dug from earth, dried well and later powdered before being used.

Part used- Rhizome

Medicinal properties :-

Rasa – Madhura 

Guna – Laghu , Snigdha 

Veerya – Sheeta 

Vipaka – Madhura 

Karma – Vatapitta shamana

Uses :-

स्वाद्वी

बल्या

वृष्या

बृंहणी 

Benefits :-

रक्तपित्त

अरुचि

श्वास

कास

कुष्ठ

ज्वरापहा |

निहन्ति 

कामला

पाण्डु

तृष्णा

दाह

क्षय

व्रणान् निहन्ति ।

Formulations :-

Dadimashtaka churnam 

Tukadi churnam etc .

Uses of Tavaksheeri:

10 g of Tavaksheeri powder is added with a glass of boiled milk and sugar candy and consumed as health drink to improve the physical strength and improve the potency.

5 g of Arrow root powder is mixed with hot milk and consumed in conditions of burning micturition, difficulty in micturition and fever.

2-3 g powder of Curcuma angustifolia is mixed with honey and consumed to treat cough and dyspnea.

To treat diarrhea caused due to indigestion, 5 g of arrow root powder is mixed with hot water and consumed.

5-10 g of arrow root powder is mixed with warm milk and given in patients suffering with acidity and gastric reflux disorder.

Simbi dhanya

अथ शिम्बीधान्यवर्गः।

मुद्गाढकीमसूरादि शिम्बीधान्यं विबन्धकृत्।

कषायं स्वादु सङ्ग्राहि कटुपाकं हिमं लघु॥१७॥

मेदःश्लेष्मास्रपित्तेषु हितं लेपोपसेकयोः।

Simbi dhanya like mudga ( green gram ) aadakee ( red gram ) masoora (Lentil )

etc. causes vibhandha and is kashaya ,swadu ,samgrahi , katu paka , sheeta and laghu . It used for lepa and avaseka in diseases pertaining to medas,kapha and raktapitta

അഥ ശിംബീധാന്യവർഗഃ ।

 "മുദ്ഗാഢകീമസൂരാദി ശിംബീധാന്യം വിബന്ധകൃത്

 കഷായം സ്വാദു സംഗ്രാഹി കടുപാകം ഹിമം ലഘു

 മേദ:ശ്ലേഷ്മാസ്രപിത്തേഷു ഹിതം ലേപോപസേകയോ:"

ചെറുപയറ് , തുവര , ചണമ്പയറ് മുതലായ ശിംബി ധാന്യം സ്രോതോ ബന്ധത്തെ ഉണ്ടാക്കും . കഷായ മധുരരസമാണ്. മലബന്ധത്തെ ഉണ്ടാക്കും . പാകത്തിൽ കടുരസവും ശീതവും ലഘുവും ആണ് . മേദസ്സ് , കഫം , രക്തപിത്തം ഇവയിൽ ലേപനമായും ധാരയായും ഉപയോഗിക്കാൻ 

നല്ലതാണ് .

ചെങ്ങഴുനീർ കിഴങ്ങ്

ചെങ്ങഴുനീർകിഴങ്ങൊട്ടു

തർപ്പണം പിത്തജിൽ ഗുരു

അസൃഗ്ദരഹരം ഗർഭ -

സ്ഥാപനം ബ്യംഹണം പരം

ശീതളം മേഹനാശം ച

ബല്യഞ്ചഗുരുവർദ്ധനം

उल्पलं मधुरं स्निग्धं

कषायं रक्तपित्तनुत् ।

मूत्रदोषप्रशमनं

तत् कन्दं कफपित्तनुत् ॥

ചെങ്ങഴുനീർ ചെടിയിലെ പ്രധാന ഉപയോഗം അതിലെ കിഴങ്ങാണ്. ചെങ്ങഴുനീർകിഴങ്ങ് ഔഷധസസ്യങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരിനമാണ്. അശോകാരിഷ്ടം, അമൃതാദിതൈലം, ഏകാദശശതികം-പ്രസാരിണീതൈലം, ചന്ദനാദിതൈലം, തുംഗദ്രുമാദിതൈലം, ത്രിഫലാദിതൈലം, ബലാതൈലം, ബലാധാത്ര്യാദിതൈലം, മഞ്ജിഷ്ഠാദിതൈലം തുടങ്ങി ഒട്ടനേകം ഔഷധങ്ങളിൽ ചേരുവയായി ചെങ്ങഴുനീർകിഴങ്ങ് ചേർക്കുന്നുണ്ട്.