പ്രഭാകർ ജനാർദ്ദൻ ദേശ്പാണ്ഡെ

ആയുർവേദ ശല്യതന്ത്രത്തിൽ (Ayurvedic Surgery) വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുകയും, ഭഗന്ദരം (Fistula-in-ano), അർശസ് (Hemorrhoids) തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണമായ മലദ്വാര രോഗങ്ങൾക്ക് ലോകമെമ്പാടും അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട 'ക്ഷാരസൂത്ര' (Kshara Sutra) ചികിത്സയെ ആധുനിക രീതിയിൽ മാനകീകരിച്ച ശാസ്ത്രജ്ഞനാണ് പ്രൊഫസർ പ്രഭാകർ ജനാർദ്ദൻ ദേശ്പാണ്ഡെ എന്ന ഡോ. പി. ജെ. ദേശ്പാണ്ഡെ. സമകാലിക ആയുർവേദത്തിന്റെ ശില്പികളിൽ (Makers of Contemporary Ayurveda) ഒരാളായി അദ്ദേഹം വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ആയുർവേദ സിദ്ധാന്തങ്ങളെയും ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രത്തെയും ഒരുപോലെ സമന്വയിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ക്ഷാരസൂത്ര ചികിത്സയ്ക്ക് ആഗോള തലത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായ അടിത്തറയും അംഗീകാരവും നേടിക്കൊടുത്തത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അക്ഷീണ പരിശ്രമങ്ങളാണ്.

1925-ൽ ജനിച്ച പ്രഭാകർ ജനാർദ്ദൻ ദേശ്പാണ്ഡെ, ആയുർവേദ വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിൽ ഒരു ഇതിഹാസമായി മാറുകയായിരുന്നു. 1941-ൽ വാരാണസിയിലെ പ്രസിദ്ധമായ ബനാറസ് ഹിന്ദു സർവ്വകലാശാലയിൽ (BHU) ആയുർവേദ കോളേജിൽ എ.എം.എസ് (ആയുർവേദാചാര്യ വിത്ത് മെഡിസിൻ ആൻഡ് സർജറി - AMS) കോഴ്സിനായി അദ്ദേഹം ചേർന്നു. ഈ പഠനകാലയളവിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ആയുർവേദത്തിലും ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിലും ഒരേസമയം പ്രാവീണ്യം നേടാൻ കഴിഞ്ഞത്. വിദേശത്തുനിന്നും തിരിച്ചെത്തിയ ശേഷം, ബനാറസ് ഹിന്ദു സർവ്വകലാശാലയിലെ ശല്യ-ശാലാക്യ തന്ത്ര (Shalya-Shalakya Tantra) വിഭാഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ചേർന്നു സേവനം ആരംഭിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് ശല്യതന്ത്ര വിഭാഗത്തിന്റെ പ്രൊഫസറായും മേധാവിയായും (HOD) അദ്ദേഹം സ്തുത്യർഹമായ സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു.

ഡോ. പി. ജെ. ദേശ്പാണ്ഡെയുടെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന ക്ഷാരസൂത്ര ചികിത്സയുടെ പുനരുജ്ജീവനവും ആധുനിക മാനകീകരണവുമാണ്. ഭൈഷജ്യരത്നാവലി, സുശ്രുതസംഹിത തുടങ്ങിയ പുരാതന ആയുർവേദ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ ക്ഷാര ചികിത്സയെക്കുറിച്ച് പരാമർശങ്ങളുണ്ട്. പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ചക്രപാണി ദത്തൻ രചിച്ച 'ചക്രദത്ത' എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിലാണ് ഭഗന്ദരം, അർശസ് എന്നിവയ്ക്ക് ക്ഷാരസൂത്രം ഉപയോഗിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ആദ്യമായി വ്യക്തമായ സൂചന ലഭിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഇതിന്റെ കൃത്യമായ നിർമ്മാണ രീതിയോ ശാസ്ത്രീയമായ ഉപയോഗക്രമമോ അന്ന് നിലവിലുണ്ടായിരുന്നില്ല. 1960-കൾക്കും 1980-കൾക്കും ഇടയിലുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ ബി.എച്ച്.യു. വിൽ (BHU) വെച്ച് ഡോ. പി. ജെ. ദേശ്പാണ്ഡെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹപ്രവർത്തകരായ ഡോ. എസ്. ആർ. ഗുപ്ത, ഡോ. പി. എസ്. ശങ്കരൻ, പ്രൊഫ. കെ. ആർ. ശർമ്മ, ഡോ. ജി. സി. പ്രസാദ്, ഡോ. എസ്. എൻ. പാഠക് തുടങ്ങിയവരും ചേർന്നാണ് ഈ ചികിത്സാ രീതിയെ ഇന്നു കാണുന്ന നിലയിലേക്ക് വികസിപ്പിച്ചെടുത്തത്.

ക്ഷാരസൂത്രം നിർമ്മിക്കുന്നതിനായി ബാർബർ ഫ്ലാക്സ് (Barbour flax) നിർമ്മിതമായ നമ്പർ-20 ലിനൻ നൂലാണ് ഡോ. ദേശ്പാണ്ഡെയും സംഘവും പ്രധാനമായും ഉപയോഗിച്ചത്. 

ഈ നൂലിൽ വിവിധ ഔഷധങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് തുടർച്ചയായി 21 തവണ ആവരണങ്ങൾ (coatings) നൽകുന്ന ഒരു മാനകീകൃത രീതി അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ചു. ഇതിനായി കള്ളിമുൾച്ചെടിയുടെ കറയായ സ്നുഹി ക്ഷീരം (Snuhi ksheer - Latex of Euphorbia neriifolia), വൻകടലാടിയുടെ ചാരമായ അപമാർഗ്ഗ ക്ഷാരം (Apamarga Kshara), മഞ്ഞൾപ്പൊടി (Haridra powder) എന്നിവയാണ് പ്രധാനമായും ഉപയോഗിച്ചത്. 21 തവണ പ്രത്യേക രീതിയിൽ ആവരണം ചെയ്യുകയും ഉണക്കുകയും ചെയ്തതിനുശേഷമാണ് ക്ഷാരസൂത്രം പൂർണ്ണസജ്ജമാകുന്നത്. ഈ നൂൽ ഭഗന്ദരത്തിന്റെ നാഡിയിലൂടെ (fistulous tract) കടത്തി കെട്ടിവെക്കുന്നതിലൂടെ, നൂലിലെ ഔഷധങ്ങളും രാസവസ്തുക്കളും നാഡിയെ ക്രമേണ മുറിക്കുകയും (cutting) വൃത്തിയാക്കുകയും (curetting) അതോടൊപ്പം തന്നെ മുറിവ് ഉണക്കുകയും (healing) ചെയ്യുന്നു.

ആയുർവേദ ശല്യചികിത്സയെ കേവലം ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ അറിവുകളിൽ നിന്ന് മാറി ആധുനിക ഗവേഷണങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാൻ ഡോ. ദേശ്പാണ്ഡെയ്ക്ക് സാധിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമായി ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് മെഡിക്കൽ റിസർച്ച് (ICMR) ഈ ചികിത്സാരീതിയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കാൻ തയ്യാറായി. 1990-1991 കാലഘട്ടത്തിൽ ഇന്ത്യയിലുടനീളം നടന്ന മൾട്ടിസെന്റർ ക്ലിനിക്കൽ ട്രയലിലൂടെ ക്ഷാരസൂത്ര ചികിത്സയുടെ ഫലപ്രാപ്തി ഐ.സി.എം.ആർ ഔദ്യോഗികമായി ശരിവെച്ചു. തുടർന്ന് 1993-ൽ ലോകാരോഗ്യ സംഘടന (WHO) തങ്ങളുടെ ടെക്നിക്കൽ റിപ്പോർട്ടിൽ ഭഗന്ദരത്തിനുള്ള മികച്ച ചികിത്സാരീതിയായി ക്ഷാരസൂത്രത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും ശുപാർശ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. 

ആധുനിക ശസ്ത്രക്രിയകൾക്ക് ശേഷം രോഗം വീണ്ടും വരാനുള്ള സാധ്യതയും (recurrence) മലദ്വാരത്തിലെ പേശികൾക്ക് (sphincter) സംഭവിക്കാവുന്ന തകരാറുകളും വളരെ കൂടുതലായിരിക്കുമ്പോൾ, ക്ഷാരസൂത്ര ചികിത്സ ഇത്തരം സങ്കീർണ്ണതകൾ ഒഴിവാക്കുകയും വളരെ കുറഞ്ഞ ചിലവിൽ രോഗശാന്തി നൽകുകയും ചെയ്യുന്നുവെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെട്ടു. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലെ ഓൾ ഇന്ത്യ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മെഡിക്കൽ സയൻസസ് (AIIMS) പോലുള്ള ഉന്നത മെഡിക്കൽ സ്ഥാപനങ്ങൾ പോലും ഭഗന്ദര രോഗികളെ ക്ഷാരസൂത്ര ചികിത്സയ്ക്കായി ആയുർവേദ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് റഫർ ചെയ്യുന്നതിന് പിന്നിൽ ഡോ. ദേശ്പാണ്ഡെയുടെ വർഷങ്ങൾ നീണ്ട ഗവേഷണങ്ങളുടെ പിൻബലമുണ്ട്.

ആധുനിക സർജറി അതിന്റെ കൊടുമുടിയിൽ നിൽക്കുന്ന ഇക്കാലത്തും, ഭഗന്ദരം പോലുള്ള രോഗങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും മികച്ച പരിഹാരമായി ലോകം ക്ഷാരസൂത്രത്തെ കാണുന്നുവെങ്കിൽ അതിന് കാരണക്കാരൻ പ്രൊഫ. പി. ജെ. ദേശ്പാണ്ഡെയാണ്. സുശ്രുതൻ വിഭാവനം ചെയ്ത ശല്യതന്ത്ര സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്ക് പ്രായോഗികമായ രൂപം നൽകുകയും, കൃത്യമായ ക്ലിനിക്കൽ ട്രയലുകളിലൂടെ അവയെ എവിഡൻസ് ബേസ്ഡ് പ്രാക്ടീസായി മാറ്റുകയും ചെയ്ത ആ അതുല്യ പ്രതിഭയെ ആയുർവേദ ലോകം എന്നും ആദരവോടെ സ്മരിക്കുന്നു. മെഡിക്കൽ രംഗത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഭാവനകളെ മാനിച്ച് ഇന്ത്യയിലുടനീളമുള്ള വിവിധ കോൺഫറൻസുകളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി 'ഡോ. പി. ജെ. ദേശ്പാണ്ഡെ മെമ്മോറിയൽ അവാർഡുകളും' പ്രഭാഷണങ്ങളും നൽകിവരുന്നു.

ഡോ.പൗസ് പൗലോസ് 

(അസോസിയേറ്റ് പ്രൊഫസർ)

Core Principles of Panchakarma

Core Principles of Panchakarma

Panchakarma is a comprehensive bio-cleansing regimen designed to eliminate accumulated toxins and restore physiological balance.

According to the handbook, the system is rooted in the philosophy that Samshodhana Chikitsa (bio-cleansing) is superior to Samshaman (pacifying) therapy because it targets the root cause of disease, significantly reducing the likelihood of recurrence. The therapy is categorized into three stages:

• Purva Karma (Preparatory): Includes Snehana (oleation) and Swedana (sudation) to soften and mobilize toxins.

• Pradhana Karma (Main Procedures): The five primary cleansing measures.

• Pashchat Karma (Post-operative): Involves Samsarjana Krama (specialized dietary regimens) to support the patient's recovery and convalescence.

The Five Primary Procedures

The handbook details the traditional five-fold measures, while noting that modern practitioners often utilize modified techniques, particularly those popularized in Kerala, to suit different constitutions and climates.

1. Vamana (Therapeutic Emesis): Indicated primarily for Kapha disorders, this procedure eliminates toxins from the upper gastrointestinal tract.

2. Virechana (Therapeutic Purgation): The treatment of choice for Pitta predominant conditions, focused on purging toxins via the anal route.

3. Anuvasana & Asthapana (Enemas): Collectively referred to as Vasti, these are considered the most effective treatments for Vata disorders.

4. Nasya (Nasal Administration): Involves the application of medicated oils or powders into the nostrils, primarily for head and neck disorders.

5. Raktamokshana (Bloodletting): Mentioned as a classic component for specific conditions involving blood-related toxins.

Clinical Methodology and Specialized Therapies

Beyond the classical five, the handbook highlights several specialized practices widely adopted in contemporary centers:

• Snehana & Swedana: These are emphasized as the foundation of successful treatment. They utilize oils and steam to loosen fat-soluble waste, which are then expelled through the main procedures.

• Kerala-Specific Procedures: The text covers highly popular practices like Kayaseka (Pizhichil), Shashtika Shali Pinda Sweda (Navarakizhi), and Shirodhara. These are described as specialized varieties of oleation and sudation that offer significant nourishment, rejuvenation, and neuromuscular benefits.

• Local Application Techniques: Procedures such as Kati Vasti, Uro Vasti, Shirovasti, and Akshi Tarpana are highlighted as effective, localized treatments for specific musculoskeletal, neurological, and sensory organ ailments.

Professional Standards and Implementation

The handbook concludes by providing a blueprint for establishing a functional Panchakarma unit. This includes:

• Infrastructure Requirements: Recommendations for specific rooms (e.g., Snehan, Swedan, Vasti rooms) and designated areas for male and female patients.

• Staffing: Necessary personnel, ranging from qualified Ayurvedic physicians to trained masseurs and nursing staff, are identified to ensure patient safety.

• Operational Guidelines: The emphasis is consistently placed on the physician’s role in assessing Dosha, Prakriti (constitution), and the patient's digestive strength (Agni) before selecting a procedure.

Core Principles of Panchakarma

 Panchakarma, the traditional Ayurvedic bio-cleansing therapy designed to eliminate toxins and restore bodily balance.

Core Principles of Panchakarma

Panchakarma is an essential Ayurvedic practice that utilizes therapeutic, detoxification-based regimens to remove accumulated toxic elements from the body, thereby enhancing immunity and preventing the recurrence of disease.

The therapy centers on five primary procedures (Pradhan Karmas):

• Vamana: Therapeutic emesis.

• Virechana: Therapeutic purgation.

• Anuvasana: Medicated oil enema.

• Asthapana: Medicated decoction enema.

• Nasya: Nasal administration of medicaments.

Preparation and Methodology

Before undergoing the main procedures, a patient must complete the Purva Karma (preparatory) phase. This phase is critical for loosening toxins and preparing the body for cleansing.

• Internal Oleation (Snehapana): The oral administration of medicated fats like ghee or oil to lubricate the system.

• Sudation (Swedana): The induction of sweating through heat to move toxins toward the gastrointestinal tract for elimination.

• Physician Oversight: Treatment is highly individualized; dosage, frequency, and specific techniques are determined based on the patient's Prakriti (constitution), digestive capacity (Agni), and the nature of their ailment.

Scientific Context and Modern Application

The efficacy of these procedures is grounded in the logic of concentration gradients. By introducing large quantities of oils and applying heat, the body is encouraged to mobilize fat-soluble toxins. Because these toxins often accumulate in subcutaneous fat or near the gut, the liberal use of medicated oils during Snehana and Swedana effectively facilitates their removal through the highly permeable mucous membranes of the gastrointestinal tract.

Specialized Techniques

While classical texts outline the primary procedures, practitioners—particularly in South India—have developed specialized variations that are now widely recognized as Keraliya specialties.

• Examples: Procedures such as Pizhichil, Shirodhara, and Shashtika Shali Pinda Sweda are highly valued for their nourishing and rejuvenating properties rather than just their cleansing effects.

• Adaptability: These modern adaptations have increased the accessibility and popularity of Ayurveda globally, allowing practitioners to tailor treatments to specific conditions while maintaining the safety and traditional integrity of the ancient methodology.

The success of Panchakarma depends on a disciplined, patient-centered approach. By carefully managing preparatory phases and selecting appropriate medicated regimens, Ayurvedic medicine offers a systematic and safe way to cleanse the body and maintain long-term health.