विशाला - Citrullus colocynthis
"ऐन्द्रीन्द् वारुणी चित्रा गवाक्षी च गवादनी
वारुणी च पराऽप्युक्ता सा विशाला महाफला
श्वेतपुष्पा मृगाक्षी च मृगैर्वारुर्मृगादनी
गवादनीद्वयं तिक्तं पाके कटु सरं लघु
वीर्योष्णं कामलापित्तकफप्लीहोदरापहम
श्वासकासापहं कुष्ठगुल्मग्रन्थिव्रणप्रणुत
प्रमेहमूढगर्भामगण्डामयविषापहम"
( भा प्र )
"ऐन्द्री तिक्ता कटुर्लघ्वी कटुपाका विरेचनी
उष्णवीर्या हरेत् पित्तं कफमेहव्रणकृमीन्
श्वासकासापचीकुष्ठप्लीहानाहगरोदरम्
कामलामूढगर्भाश्मग्रन्थिगण्डामयं विषम् "
( कैदेवनिघण्डु )
"इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात्तुम्ब्यलाबूरुभे समे
चित्रा गवाक्षी गोडुम्बा विशालात्विन्द्रवारुणी"
“विशाला कफवातघ्नी मेहकुष्ठहरा सरा ”
( राजवल्लभः)
विशाला , ऐन्द्री ,चित्रा , चित्रफला,
गवाक्षी ,गवादिनी , ऐन्द्रिर्वारु, क्षुद्रफला ,वृषभाक्षी ,वृषादनी
मृगभक्षा, इन्द्रवारुणी ,चित्रदेवी
मरुसम्भवा
Citrullus colocynthis
Family : Cucurbitacae
Colocynth ,Bitter cucumber
Malayalam : കാട്ടു വെള്ളരി Kattuvellari
പേക്കുമ്മട്ടി pekkummatti
കുറുക്കൻ വെള്ളരി Kurukkan vellari
Hindi: इन्द्रायन
Kannada:hara-mekki-kayi
Tamil: pey-komatti
Telugu: Chitti-papara
Marathi: काडु इन्द्रावनी
Part used: Fruit, root
*रसपञ्चकं*
रस-तिक्त,कटु;
गुण- लघु ,रूक्ष, तीक्ष्ण
वीर्य- उष्ण;
विपाक- कटु;
दोषघ्नता- कफ,पित्त
Classical categorization
Charaka Samhita:-
Moolini Dravya
Virechana Dravya
Sushruta Samhita:-
Shyamadi Gana,
Adhobhagahara
Vagbhata:-
Shyamadi Gana
Uses :-
कामला,पित्त, कफ, प्लीहोदर,
कास,श्वास,कुष्ठ,गुल्म, ग्रंथि ,व्रण,
प्रमेह, मुढ़ गर्भ, आमविकार,
गंडामय, विष विकार:
Indications :-
Kamala
Pleeha
Udara
Shwasa
Kasa
skin diseases
Gulma
Granthi
Vrana
Prameha
Moodagarbha
Chemical Constituents-
Fruits and seeds contain glucose and alpha-spinasterol respectively. Pulp contains anti-cancer glycoside alpha-elaterin -2-D-glucopyranoside in addition to alpha- elaterin (cucurbitacin E) and citrullol. Glycosides in fruit composed of elaterin, elatericin B (cucurbitacin 1) and hydroelatericin B (cucurbitacin L). Seed contain fatty acids; seed oil contains triterpene citrullonol. Different parts contain steroidal sapogenins
Formulations:-
Varavisaladi kashayam
( Kalyanaka Kashayam )
Maha Manjishtadi kashayam
Maha Vishagarbha Tailam
Abhayarishtam
Kalyanaka Ghritam etc.
*वमनगणम्*
मदनमधुकलम्बा निम्ब बिम्बि विशाला
त्रपुस कुटज मुर्वा देवदालि कृमिघ्नम्
विदुल दहन चित्रा कौशवत्यौ करंज:
कण लवण वचैला सर्षपाश्च्छर्दनानि
(अ.हृ.सू 15/1)
*विरेचनगणम्*
"निकुम्भकुम्भत्रिफलागवाक्षी स्रुक्शङ्खिनीनीलिनितिल्वकानि
शम्याककम्पिल्लकहेमदुग्धा
दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि*
(अ.ह्र सू 15/2)